تهران؛ شهری که آبش را ندید گرفت!
اقتصادکوشان – مریم مشایخ
از سال ۱۳۴۸ تاکنون، «آب شرب» سقف جمعیت تهران را تعیین کرده بود، اما این سقف هیچوقت توسط مجریان صدور مجوز ساختوساز رعایت نشد.
سریال کمآبی در ایران دو هفتهای است که با اکران «بحران تشدید کمبود آب در تهران» وارد سکانس جدیدی شده است. این وضعیت، دولت را مجبور به «جیرهبندی انتقال آب شرب به مشترکان خانگی در قالب قطعیهای چند ساعته جریان آب» و در گام بعدی «تعطیلی چهارشنبه استان تهران» کرد. در همین حال، گروههای کارشناسی حوزه آب، در تحلیل ریشههای «تسلیم خاموش پایتخت برابر بیآبی»، دو عامل «خشکسالی» و «ضعف حکمرانی آب» را به عنوان مقصران اصلی بحران معرفی کردهاند.
اما زیر پوست این «گذار پایتخت به بیآبی»، ماجرا فراتر از این دو متهم آشناست. با بررسی اسناد سالهای دهه ۵۰، ۸۰ و ۹۰، و همچنین گفتگو با مقامات پیشین یکی از بالاترین نهادهای تصمیمگیری در دولت طی ۵ دهه گذشته – یعنی شورای عالی شهرسازی و معماری کشور – هویت معماران پنهان بحران آب تهران آشکار میشود. این «عاملان بارگذاری غیرمجاز جمعیت و ساختمان در تهران و مجموعهشهری تهران» با سبقت گرفتن از خطوط قرمز طرح جامع اول و سوم تهران، و بیتوجهی به نسخههای اضطراری تأمین آب در آن طرحها، یکی از پایههای اصلی بحران آبی امروز تهران هستند.
سرریز جمعیت از ظرف «آب تهران»
شهرها طبق قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری کشور مصوب اوایل دهه ۵۰، با «تصویب طرح جامع شهر»، ایجاد یا توسعه فیزیکی و جمعیتی پیدا میکنند. اولین طرح جامع شهر تهران با افق ۲۰ ساله، مربوط به سال ۱۳۴۸ بود. در آن زمان، اعضای دولت، «ظرفیت منابع آبی شهر تهران» را برای ۲۰ سال آینده شناسایی کردند و بر اساس آن، «سقف بارگذاری جمعیتی یا همان حجم مجاز ساختوساز مسکونی در تهران» را تا سال ۱۳۶۸، معادل ۵.۵ میلیون نفر تعیین کردند.
اما تنها ۴ سال پس از تدوین این طرح، رئیس وقت سازمان برنامه و بودجه کشور در نامهای به وزیر نیرو (سال ۱۳۵۲) نسبت به «عبور جمعیت تهران از سقف ۵.۵ میلیونی به حداقل ۸ میلیون نفر در افق طرح جامع» هشدار داد. او همچنین از وزارتخانه مسئول تأمین آب خواست تا «موضوع تنظیم آب تهران را در جلسه هیئت دولت پیگیری کند».
در سال ۱۳۵۶ نیز، ترکیب سه نفره شورای نظارت بر گسترش شهر تهران (متشکل از وزیر مسکن، وزیر کشور و وزیر نیرو) در نامهای خطاب به مقامات عالی دولت وقت، «فهرستی ۱۶بندی از چالشهای زندگی در تهران و مشکلات پایتخت» را ارائه دادند که یکی از موارد آن «کمبود آب شرب در نتیجه ساختوسازهای خارج از اصول و قاعده طرح جامع شهر تهران» بود. در گزارشی که آن شورا تهیه کرده بود، به «تغییر کاربری نواحی شمال تهران» که با عبارت «مناطق ییلاقی البرز» ثبت شده بود، اشاره شده بود.