«شتر، ناجی سفرههای گوشت: استراتژی جدید دولت در برابر خشکسالی»
اقتصادکوشان:
در بحبوحه خشکسالیهای متوالی و افزایش هزینههای تولید گوشت قرمز سنتی، دولت برای تحقق خودکفایی پروتئینی، پتانسیل بالای شترداری صنعتی را به عنوان یک راهکار پایدار و کمنهاده مطرح کرده است. با وجود کاهش بیش از ۵۰ درصدی جمعیت شتر در ایران طی یک قرن اخیر، کارشناسان معتقدند این دام مقاوم به خشکی، میتواند شکاف تولید گوشت قرمز را پر کرده و وابستگی به واردات ۱۰ درصدی را حذف نماید.دولت چهاردهم با هدف تأمین امنیت غذایی، توسعه پرورش شتر را در دستور کار قرار داد؛ کارشناسان توسعه نژادهای مقاوم و اصلاح نژاد را کلید افزایش سهم ۲ درصدی ایران از بازار جهانی شتر و کاهش وابستگی به واردات میدانند.
تأمین امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات گوشت قرمز، از اهداف کلیدی دولت چهاردهم تعریف شده است. با توجه به اینکه ۹۰ درصد نیاز داخلی از تولید داخلی تأمین میشود اما ۱۰ درصد همچنان وارداتی است و هزینههای واردات به دلیل چالشهای ارزی افزایش یافته، اتکا به ظرفیتهای بومی نظیر پرورش شتر به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شده است.
مزیت رقابتی در شرایط بحران منابع
گوشت شتر به دلیل ارزش غذایی بالا و کلسترول پایینتر، مصرفکنندگان خاص خود را دارد. اما مزیت اقتصادی اصلی آن، در شرایط کمآبی و خشکسالی متوالی است. بر خلاف دامهای سنگین سنتی، شتر توانایی منحصر به فردی در مقاومت در برابر کمبود آب و استفاده بهینه از مراتع دارد، که این امر هزینههای سرسامآور تأمین علوفه و نهادههای دامی را کاهش میدهد.
دکتر مرتضی بیطرف ثانی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی یزد، در گفتگو با ایرنا، با اشاره به این مزیت اکولوژیک، توسعه شترداری را “راهکاری پایدار و اقتصادی” برای تأمین پروتئین حیوانی دانست.
شکاف جمعیتی و ضرورت اصلاح نژاد
با وجود مزایای مذکور، دادههای آماری نشاندهنده یک ضعف ساختاری در صنعت شترداری ایران است. در حالی که جمعیت شتر جهان طی دو دهه گذشته از ۲۷ به ۴۷ میلیون رأس افزایش یافته و سومالی در صدر قرار دارد، جمعیت شتر ایران طی ۱۰۰ سال گذشته بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته و به حدود ۲۳۴ هزار نفر رسیده است که رتبه ایران را در آسیا به جایگاه هشتم و در جهان به رتبه بیستم تنزل داده است.
دکتر بیطرف ثانی تأکید کرد که این کاهش جمعیت، به ویژه در گونه شتر دوکوهانه، زنگ خطر انقراض را به صدا درآورده است. توسعه صنعتی نیازمند غلبه بر چالشهای ژنتیکی است. در این راستا، راهاندازی سامانه «ساربانیار» با هدف شناسنامه الکترونیکی، رکوردگیری دقیق و استفاده از کیت انتخاب ژنومی، نخستین گامهای علمی برای اصلاح نژاد شتر و افزایش بازدهی اقتصادی (به ویژه در بخش تولید شیر که آمار عرضه آن کمتر از ۱ درصد است) محسوب میشود.
چالشهای ساختاری و راهکارهای بازار
وضعیت فعلی پرورش شتر عمدتاً مرتعی و سنتی است و واردات و صادرات غیررسمی نیز به چالشهای ژنتیکی دامن زده است. برای تحقق خودکفایی، متخصصان دو راهبرد اصلی را ضروری میدانند:
۱. توسعه اکولوژیک مراتع: ممیزی و شناسایی مراتع بلامعارض برای تغذیه کمکی شتر.
۲. توسعه زنجیره ارزش: پیش از تمرکز بر مزارع صنعتی، باید بازاریابی، برندسازی و فرآوری محصولات شتر (به ویژه شیر) در بستر یک تشکل مردمنهاد قوی، پیگیری شود تا سهم این محصول از سفره خانوار، به ویژه در استانهای جنوبی و مرکزی، افزایش یابد.
در نهایت، بهرهگیری از ظرفیتهای مناطق بیابانی کشور و اجرای برنامههای اصلاح نژاد، کلید نقشآفرینی مؤثر شتر در تأمین امنیت غذایی و کاهش هزینههای تولید گوشت قرمز در دوران مدیریت منابع آبی محدود خواهد بود.
«اطلس بیابان، کلید امنیت پروتئینی؛ توسعه شترداری صنعتی در ۲۰ درصد اراضی غیرقابل کشت»
موسسه تحقیقات علوم دامی، برنامه حفاظت ژنتیکی شتر را تا ۱۴۰۶ نهایی میکند؛ کارشناسان بر اهمیت نژادهای بومی (گوشتی و شیری) و بهرهگیری از فناوریهای نوین (Omics) برای جلوگیری از انقراض گونههای داخلی تأکید دارند.
با توجه به چالشهای کمآبی و اتلاف منابع در تولید گوشت قرمز سنتی، دولت ایران مزیت مطلق ۲۰ درصد اراضی بیابانی کشور را هدف قرار داده است.
تمرکز دولت چهاردهم بر خودکفایی در تولید گوشت قرمز، نگاهها را به سمت منابع پروتئینی مقاومتر سوق داده است. دکتر نادر اسدزاده، معاون پژوهش موسسه تحقیقات علوم دامی کشور، با تأکید بر یک ظرفیت زیرساختی، اعلام کرد که بیش از ۲۰ درصد مساحت اراضی ایران را بیابان تشکیل میدهد و تنها شتر است که امکان زیست اقتصادی در این پهنههای وسیع را فراهم میکند. این موضوع، شترداری را به یک گزینه حیاتی در راستای مقابله با بیابانزایی و تغییرات اقلیمی در سطح جهانی تبدیل کرده است.
توسعه مبتنی بر ظرفیت اکولوژیک و پژوهش
برخلاف تمرکز جهانی بر کاربرد شتر در کشورهای آفریقایی و عربی، این پتانسیل در ایران تا حد زیادی مغفول مانده است. شتر به عنوان یک دام چندمنظوره (گوشت، شیر، پشم، پوست) که نیاز کمی به نهادههای دامی وارداتی دارد، میتواند بار سنگین تأمین نهادهها بر دوش تولیدکنندگان گوشت قرمز سنتی را کاهش دهد.
موسسه تحقیقات علوم دامی کشور با همکاری ستاد اجرایی فرمان امام (ره)، توسعه اکولوژیکی شتر را در استانهای مستعدی نظیر سیستان و بلوچستان، خراسان و یزد در سند توسعه استانها گنجانده است. هدف این است که با تقویت زیرساختهای علمی و پژوهشی، به ویژه در زمینه اصلاح نژاد با فناوریهای نوین ژنومی (Omics)، بهرهوری افزایش یابد.
حفاظت ژنتیکی؛ اولویت در برابر انقراض
نگرانی اصلی فعلی، کاهش بیش از ۵۰ درصدی جمعیت شتر ایران است. دکتر اسدزاده و هشدارهای فائو، بر لزوم حفاظت از نژادهای بومی مانند ترکمنی، بلوچی و مهابادی تأکید دارند که برای تولید گوشت و شیر مناسب هستند.
در اقدامی راهبردی، تدوین شناسنامه ملی نژادهای بومی تا سال ۱۴۰۶ در دستور کار قرار دارد. این طرح ملی شامل:
- ثبت ملی نژادها و حفاظت از ذخایر ژنتیکی.
- بهبود صفات اقتصادی از طریق انتخاب ژنومی (با استفاده از مدلهای هوش مصنوعی برای تجزیه و تحلیل دادهها).
- حفظ نژاد شتر دوکوهانه که بیشتر در مناطق سردسیر (مانند اردبیل) زیست میکند و در معرض خطر انقراض قرار دارد.
توسعه شترداری صنعتی، فارغ از تولید گوشت، به دنبال افزایش سهم تولید شیر شتر است که هماکنون کمتر از ۱ درصد عرضه کلی را شامل میشود. پیشنهاد وزیر جهاد کشاورزی مبنی بر ثبت پرورش شتر ایران در نظام میراث کشاورزی جهانی (GIAHS)، نشاندهنده اهمیت راهبردی این صنعت برای دولت است تا با بهرهگیری از پتانسیل بیابانی و حمایتهای فنی، امنیت غذایی کشور را در برابر نوسانات اقلیمی تضین کند.
انتهای پیام/